جمهوری و امپراتوری روم: تاریخ، گاه‌شمار و نقشه
روم باستان از جمهوری (۵۰۹ پیش از میلاد) تا ۴۷۶ میلادی: کشورگشایی، بردگی و شهروندی، آگوستوس و امپراتوران، و جنگ با اشکانیان و ساسانیان.
باز کردن نقشه تعاملی
جمهوری: از یک شهر تا قدرت مدیترانه
به روایت سنت رومی، آخرین شاه در ۵۰۹ پیش از میلاد رانده شد و جمهوری بنیاد یافت؛ این تاریخ از نویسندگان بعدی به ما رسیده و نمی‌توان آن را دقیق سنجید. جمهوری را کارگزارانی اداره می‌کردند که هر سال برگزیده می‌شدند، به‌ویژه دو کنسول، با رایزنی سنا و رأی مجمع‌های شهروندان؛ قانون‌های آغازینش نیز در حدود ۴۵۰ پیش از میلاد در «الواح دوازده‌گانه» نوشته شد. روم در سه قرن با جنگ و شبکه‌ای از پیمان‌ها ایتالیا را زیر فرمان آورد، سپس کارتاژ را در جنگ‌های پونیک (۲۶۴ تا ۱۴۶ پیش از میلاد) و پادشاهی‌های هلنیستی شرق را شکست داد.
کشورگشایی ثروت و شمار عظیمی از اسیران به بردگی گرفته‌شده به همراه آورد؛ شورش اسپارتاکوس (۷۳ تا ۷۱ پیش از میلاد) شناخته‌شده‌ترین قیام بردگان است. رقابت سردارانی که ارتش‌های وفادار به خود داشتند جمهوری را در جنگ‌های داخلی از پا درآورد. ژولیوس سزار در ۴۴ پیش از میلاد کشته شد و وارثش اکتاویان، که در ۲۷ پیش از میلاد لقب آگوستوس گرفت، پادشاهی‌ای بنیاد نهاد که ظاهر جمهوری را نگاه می‌داشت.
امپراتوری: صلح، مرزها و دگرگونی
دو قرن نخست میلادی، که اغلب «صلح رومی» نامیده می‌شود، روزگار گسترش جاده‌ها، شهرها و قانون روم در گرداگرد مدیترانه بود، هرچند آرامش درون مرزها بر ارتش و سرکوب سخت شورش‌هایی چون شورش‌های یهودیه تکیه داشت. امپراتوری در ۱۱۷ میلادی در روزگار تراژان به بیشترین گستره رسید. در ۲۱۲ میلادی کاراکالا شهروندی را به تقریباً همهٔ ساکنان آزاد امپراتوری داد. روم در شرق با هماوردی برابر روبه‌رو بود: اشکانیان در ۵۳ پیش از میلاد کراسوس را در حران شکست دادند و شاپور یکم ساسانی در ۲۶۰ میلادی امپراتور والرین را اسیر کرد.
پس از بحران‌های قرن سوم، دیوکلتیان و کنستانتین دولت را از نو ساختند. کنستانتین مسیحیت را پشتیبانی کرد و در ۳۳۰ قسطنطنیه را بنیاد نهاد، و در روزگار تئودوسیوس یکم، مسیحیت نیقیه‌ای در ۳۸۰ دین رسمی شد. امپراتوری پس از ۳۹۵ به دو نیمهٔ شرقی و غربی بخش شد؛ حکومت غربی با برکناری رومولوس آگوستولوس به دست اودوآکر در ۴۷۶ پایان یافت، اما امپراتوری شرقی، که مورخان بعدها بیزانس نامیدند، تا ۱۴۵۳ پایدار ماند.
گاه‌شمار رویدادها
۵۰۹ پیش از میلاد · تأسیس جمهوری روم
روم سلطنت را سرنگون و جمهوری روم را تأسیس کرد و نظامی از قضات منتخب و سنا ایجاد نمود. (رم) نمایش روی نقشه
۴۴۹ پیش از میلاد · دوازده لوح: بنیاد حقوق روم
دوازده لوح ایجاد شد، نخستین تدوین حقوق روم و بنیاد سنت حقوقی رومی که تمدن غرب را شکل داد. (رم) نمایش روی نقشه
۲۱۸ پیش از میلاد · عبور هانیبال از آلپ
هانیبال ژنرال کارتاژی با فیل‌های جنگی از کوه‌های آلپ عبور کرد تا در جنگ دوم پونیک به ایتالیا حمله کند. (آلپ) نمایش روی نقشه
۱۴۶ پیش از میلاد · روم یونان را فتح کرد
روم اتحادیه آخایی را شکست داد و کورنت را ویران کرد و یونان را تحت حاکمیت روم درآورد و فرهنگ یونانی را جذب نمود. (کورنت، یونان) نمایش روی نقشه
۶۳ پیش از میلاد · سیسرو: استاد خطابه و فیلسوف
مارکوس تولیوس سیسرو خطابه‌های مشهور خود علیه کاتیلین را ایراد کرد و بزرگ‌ترین خطیب روم شد و نثر لاتین و آرمان‌های جمهوری را شکل داد. (رم) نمایش روی نقشه
۵۳ پیش از میلاد · نبرد کارهه (شکست روم)
کراسوس ژنرال رومی در کارهه از ارتش پارت شکست قطعی خورد، یکی از بدترین فجایع نظامی روم. (کارهه (حران)) نمایش روی نقشه
۴۴ پیش از میلاد · ترور ژولیوس سزار
ژولیوس سزار در ایدز مارس توسط سناتورهای رومی ترور شد و روم را به جنگ داخلی کشاند و به جمهوری پایان داد. (رم) نمایش روی نقشه
۲۷ پیش از میلاد · آگوستوس نخستین امپراتور روم
اوکتاویان لقب آگوستوس را گرفت و نخستین امپراتور روم شد و دوران صلح رومی و امپراتوری روم را آغاز کرد. (رم) نمایش روی نقشه
۱۹ پیش از میلاد · ویرژیل انئید را نوشت
ویرژیل انئید را سرود، حماسه ملی روم که ریشه‌های رومی را به آینیاس قهرمان تروایی بازمی‌گرداند، شاهکار ادبیات لاتین. (رم) نمایش روی نقشه
۳۳ میلادی · مصلوب شدن عیسی مسیح
عیسی ناصری حدود سال‌های ۳۰ تا ۳۳ میلادی در اورشلیم تحت حکومت روم مصلوب شد، رویدادی که مسیحیت، بزرگ‌ترین دین جهان را پدید آورد. (اورشلیم) نمایش روی نقشه
۶۴ میلادی · آتش‌سوزی بزرگ رم در دوران نرون
آتش‌سوزی ویرانگری بخش بزرگی از رم را در دوران امپراتور نرون ویران کرد. نرون شهر را بازسازی کرد و مسیحیان را آزار داد. (رم) نمایش روی نقشه
۷۰ میلادی · ویرانی معبد اورشلیم به دست رومیان
در اوت سال ۷۰ میلادی لژیون‌های روم به فرماندهی تیتوس، پسر امپراتور وسپاسیان، به اورشلیم یورش بردند و معبد دوم را به آتش کشیدند؛ این اوج نخستین جنگ یهودیان و رومیان (۶۶ تا ۷۳/۷۴) بود. بسیاری از مردم شهر کشته یا به بردگی برده شدند، هرچند رقم‌هایی که یوسفوس آورده، بیش از یک میلیون کشته و ۹۷ هزار اسیر، را بیشتر پژوهشگران اغراق‌آمیز می‌دانند. گزارش اصلی را یوسفوس فلاویوس نوشته است، فرماندهی یهودی که در سال ۶۷ به اسارت رومیان درآمد و بعدها در سایهٔ حمایت خاندان فلاویوس قلم زد، و طاق تیتوس در رم هنوز صحنهٔ بردن غنایم معبد در جشن پیروزی را نشان می‌دهد. با از میان رفتن معبد، دین یهود به‌تدریج بر پایهٔ ربی‌ها، متن مقدس و کنیسه از نو سامان یافت، یهودیان هنوز در روزهٔ «تیشعا بآو» (نهم ماه آو) در سوگ آن می‌نشینند، و جدایی مسیحیت از یهودیت ژرف‌تر شد. (اورشلیم) نمایش روی نقشه
۷۹ میلادی · فوران وزوویوس و مدفون شدن پمپئی و هرکولانیوم
در سال ۷۹ میلادی کوه وزوویوس فوران کرد و شهرهای رومی پمپئی و هرکولانیوم را در کرانهٔ خلیج ناپل زیر خاکستر، پوکه و جریان‌های آذرآواری مدفون کرد. پلینی جوان در دو نامه به تاسیتوس، تاریخ‌نگار رومی، این فوران و مرگ دایی‌اش پلینی بزرگ را شرح داده است؛ تاریخ سنتی ۲۴ اوت از همین نامه‌ها می‌آید، اما نوشته‌ای با زغال که در ۲۰۱۸ در پمپئی پیدا شد ماه اکتبر را نشان می‌دهد. کاوش‌هایی که از سدهٔ هجدهم آغاز شده خانه‌ها، دیوارنگاره‌ها، یادگارنوشته‌ها و قالب‌های پیکر قربانیان را از زیر خاک بیرون آورده و تصویری دقیق از زندگی روزمره در شهری رومی به دست داده است. (پمپئی) نمایش روی نقشه
۸۰ میلادی · تکمیل کولوسئوم
آمفی‌تئاتر فلاویان (کولوسئوم) در رم تکمیل شد، بزرگ‌ترین آمفی‌تئاتر ساخته‌شده با ظرفیت ۵۰ هزار تماشاگر. (رم) نمایش روی نقشه
۱۰۰ میلادی · گسترش آیین رازآمیز میترا در امپراتوری روم
از اواخر سدهٔ یکم میلادی، پرستشگاه‌های زیرزمینی میترا (میترائوم‌ها) در رم، در مرزهای راین و دانوب و در شهرهای بندری پدیدار شد و سربازان، بردگان آزادشده و کارگزاران دولتی از رازآموزان آن بودند. این خدا نام مهر یا میترای ایرانی را بر خود داشت، جامه‌ای شرقی به تن داشت و یکی از درجه‌های رازآموزی «پارسی» نام داشت، اما تصویر محوری آیین، یعنی کشتن گاو به دست میترا، هیچ پیشینهٔ شناخته‌شده‌ای در ایران ندارد. فرانتس کومون این آیین را صورت رومی دین مزدیسنا می‌دانست؛ از دههٔ ۱۹۷۰ به این سو، در پی نقدهای جان هینلز و ریچارد گوردون، بیشتر پژوهشگران آن را عمدتاً آفریدهٔ تازهٔ جهان رومی می‌دانند که از نامی ایرانی و اعتبار «پارسی» بهره گرفت، و اینکه چه اندازه از آن ایرانی است همچنان محل بحث است. (رم) نمایش روی نقشه
۱۱۷ میلادی · بزرگ‌ترین وسعت امپراتوری روم در دوران تراژان
امپراتور تراژان امپراتوری روم را به بزرگ‌ترین وسعت ارضی رساند، داکیا و به طور موقت بین‌النهرین را فتح کرد و با امپراتوری پارت هم‌مرز شد. (رم) نمایش روی نقشه
۱۲۲ میلادی · ساخت دیوار هادریان
امپراتور هادریان دستور ساخت دیواری در شمال بریتانیا را داد که مرز امپراتوری روم را مشخص می‌کرد. (شمال انگلستان) نمایش روی نقشه
۱۲۶ میلادی · ساخت پانتئون هادریان در رم
پانتئون، پرستشگاهی برای خدایان روم، بر جای معبد پیشینی ساخته شد که مارکوس آگریپا بنا کرده بود و نام او هنوز در کتیبهٔ سردرش دیده می‌شود؛ مهرهای آجرها نشان می‌دهد که کار احتمالاً در واپسین سال‌های تراژان، حدود ۱۱۳ تا ۱۱۷، آغاز شد و هادریان بنا را احتمالاً میان ۱۲۵ و ۱۲۸ گشود. گنبد بتنی بی‌آرماتور آن، با دهانه‌ای نزدیک به ۴۳ متر و روزنه‌ای گرد در میانه که به آسمان باز است، گواه چیره‌دستی رومیان در ساختن با بتن است. این بنا در سال ۶۰۹ به کلیسا بدل شد و از همین رو تا امروز به کار رفته و بیشترش سالم مانده است؛ از رنسانس به این سو نیز الگوی بسیاری از بناهای گنبددار بوده است. (پانتئون، رم) نمایش روی نقشه
۱۵۰ میلادی · بطلمیوس مجسطی را نوشت
کلاودیوس بطلمیوس، ستاره‌شناسی که در اسکندریهٔ روزگار روم به یونانی می‌نوشت، کتابی را که امروز «مجسطی» می‌خوانیم و نام یونانی‌اش «مجموعهٔ ریاضی» است، حدود سال ۱۵۰ میلادی، اندکی پس از کتیبهٔ کانوپوس (۱۴۷/۱۴۸)، به پایان برد. این کتاب الگویی زمین‌مرکز برای حرکت سیاره‌ها، همراه با فهرست ستارگان و جدول‌هایی برای پیش‌بینی جای آن‌ها، عرضه کرد و بر کار هیپارخوس و رصدهای بابلی تکیه داشت. این اثر در سدهٔ نهم در بغداد به عربی ترجمه شد و نام «المجسطی» از همین ترجمه‌ها آمده است؛ در سدهٔ دوازدهم در تولدو از عربی به لاتین برگردانده شد و مرجع اصلی ستاره‌شناسان جهان اسلام و اروپای لاتینی ماند، و دانشمندانی چون خواجه نصیرالدین توسی آن را ویراستند و نقد کردند، تا آنکه در سده‌های شانزدهم و هفدهم الگوهای کوپرنیک و کپلر جای آن را گرفتند. (اسکندریه، مصر) نمایش روی نقشه
۱۶۱ میلادی · مارکوس اورلیوس: امپراتور فیلسوف
مارکوس اورلیوس امپراتور روم شد و تأملات خود را نوشت، یکی از بزرگ‌ترین آثار فلسفه رواقی، در حالی که مرزهای امپراتوری را دفاع می‌کرد. (رم) نمایش روی نقشه
۱۷۰ میلادی · جالینوس: بنیان‌های علم پزشکی
جالینوس پرگامونی (۱۲۹ تا حدود ۲۱۶ میلادی)، پزشکی یونانی که نخست در زادگاهش گلادیاتورها را درمان می‌کرد و حدود سال ۱۶۲ در رم ماندگار شد و به مارکوس اورلیوس و امپراتوران پس از او خدمت کرد، آثار فراوانی به یونانی دربارهٔ کالبدشناسی، کارکرد اندام‌ها، داروشناسی و درمان نوشت. او نظریهٔ اخلاط بقراطی را با آزمایش و کالبدشکافی جانوران درآمیخت، چون در روزگار او کالبدشکافی انسان رایج نبود؛ از همین رو بخشی از کالبدشناسی او بعدها، به‌ویژه به دست وزالیوس در ۱۵۴۳، اصلاح شد. آثارش در سدهٔ نهم به دست حنین بن اسحاق و شاگردانش در بغداد به سریانی و عربی برگردانده شد و پزشکی جهان اسلام را شکل داد؛ محمد زکریای رازی در «الشکوک علی جالینوس» بر آن خرده گرفت و ابن‌سینا در «قانون» بر پایهٔ آن ساخت، و در اروپای لاتینی نیز تا سدهٔ هفدهم مرجع ماند. (پرگامون) نمایش روی نقشه
۲۶۰ میلادی · شاپور اول امپراتور والریان روم را اسیر کرد
شاپور اول شاه ساسانی، امپراتور والریان روم را در نبرد ادسا شکست داد و اسیر کرد، تحقیری برای روم که در نقش‌برجسته‌ها جاودانه شد. (ادسا (اورفا)) نمایش روی نقشه
۳۲۵ میلادی · شورای نیقیه
در سال ۳۲۵ کنستانتین بزرگ، که از سال پیش یگانه فرمانروای امپراتوری بود، اسقفان را در نیقیه، در سرزمین بیتینیا، گرد آورد؛ برآوردهای امروزی شمار آنان را میان ۲۵۰ تا ۳۰۰ تن می‌داند و سنت بعدی ۳۱۸ تن گفته است. شورا آموزهٔ آریوس، کشیش اسکندرانی، را که پسر را آفریده می‌دانست محکوم کرد، اعتقادنامه‌ای پذیرفت که پسر را با پدر «هم‌ذات» (هوموئوسیوس) می‌خواند، قاعده‌هایی برای انضباط کلیسا وضع کرد و مقرر داشت که همهٔ کلیساها عید پاک را در یک یکشنبه برگزار کنند. کشمکش بر سر این اعتقادنامه ده‌ها سال ادامه یافت و صورت گسترش‌یافتهٔ آن در سال ۳۸۱، که «اعتقادنامهٔ نیقیه» نام گرفته، هنوز در بیشتر کلیساهای مسیحی خوانده می‌شود. (نیقیه (ازنیک)) نمایش روی نقشه
۳۸۰ میلادی · مسیحیت دین رسمی روم شد
امپراتور تئودوسیوس اول مسیحیت را دین رسمی امپراتوری روم کرد و آیین‌های بت‌پرستانه را ممنوع نمود. (رم) نمایش روی نقشه
۴۱۰ میلادی · غارت رم به دست ویزیگوت‌ها به رهبری آلاریک
در ۲۴ اوت ۴۱۰ نیروهای گوت به رهبری آلاریک، همان مردمی که بعدها ویزیگوت خوانده شدند، به رم درآمدند و سه روز شهر را غارت کردند، گروهی از مردم را کشتند و کسانی را به اسارت بردند که گالا پلاسیدیا، خواهر ناتنی امپراتور، از آنان بود؛ رم از هنگام یورش گُل‌ها در حدود ۳۹۰ پیش از میلاد به دست هیچ سپاه بیگانه‌ای نیفتاده بود. آلاریک که زمانی فرماندهی نظامی روم را بر عهده داشت، پیش‌تر دو بار شهر را محاصره کرده بود تا از هونوریوس، امپراتور روم غربی که در راونا مانده بود، برای پیروانش زمین، مواجب و منصب بگیرد. ویرانی شهر کمتر از تکانی بود که این رویداد در جهان رومی پدید آورد: پیروان آیین‌های کهن رومی گناه را به گردن رها کردن خدایان انداختند و آگوستین در کتاب «شهر خدا» به آنان پاسخ داد. (رم) نمایش روی نقشه
۴۱۵ میلادی · هیپاتیا، فیلسوف و ریاضی‌دان اسکندریه
هیپاتیا، دختر تئون ریاضی‌دان، در اسکندریه فلسفهٔ نوافلاطونی، ریاضیات و ستاره‌شناسی درس می‌داد و شرح‌هایی بر آثار دیوفانتوس، آپولونیوس و بطلمیوس را به او نسبت می‌دهند، هرچند روشن نیست کدام‌یک از متن‌های بازمانده به‌راستی از اوست. در مارس ۴۱۵ انبوهی خشمگین از مسیحیان او را در کشاکش قدرت میان کیریل، اسقف شهر، و اورستس، فرماندار امپراتوری که هیپاتیا رایزنش بود، کشتند؛ سقراط اسکولاستیکوس، تاریخ‌نگار مسیحی، این قتل را نکوهیده است. روایت‌های امروزی او را «واپسین دانشمند پاگان» خوانده‌اند و مرگش را به پایان کتابخانهٔ اسکندریه پیوند زده‌اند، اما آموزش فلسفه و ریاضیات در این شهر تا نسل‌ها پس از او ادامه یافت. (اسکندریه، مصر) نمایش روی نقشه
۴۷۶ میلادی · سقوط امپراتوری روم غربی
آخرین امپراتور روم غربی، رومولوس آگوستولوس، توسط رئیس ژرمنی اودواکر برکنار شد و پایان سنتی روم باستان رقم خورد. (راونا، ایتالیا) نمایش روی نقشه
پرسش‌های رایج
جمهوری روم کی به امپراتوری بدل شد؟
روم در دوران جمهوری هم بر امپراتوری‌ای از استان‌ها فرمان می‌راند. دگرگونی شیوهٔ حکومت را معمولاً از ۲۷ پیش از میلاد می‌دانند؛ هنگامی که سنا پس از پیروزی اکتاویان در جنگ‌های داخلی لقب آگوستوس را به او داد و او در عمل نخستین امپراتور شد.
روم و ایران چه رابطه‌ای با هم داشتند؟
دو قدرت بزرگ همسایه در حدود هفت قرن. روم بر سر ارمنستان و میان‌رودان با ایران اشکانی و سپس ساسانی جنگید، اما این دو با هم داد و ستد هم داشتند، سفیر فرستادند و پیمان بستند؛ هیچ‌یک دیگری را نگشود. داستان کامل را در مقایسهٔ «ایران و روم» بخوانید.
رویدادهای کلیدی روی نقشه
- ۵۰۹ پیش از میلاد · تأسیس جمهوری روم
- ۴۴۹ پیش از میلاد · دوازده لوح: بنیاد حقوق روم
- ۲۱۸ پیش از میلاد · عبور هانیبال از آلپ
- ۴۴ پیش از میلاد · ترور ژولیوس سزار
- ۲۷ پیش از میلاد · آگوستوس نخستین امپراتور روم
- ۱۱۷ میلادی · بزرگ‌ترین وسعت امپراتوری روم در دوران تراژان
- ۲۶۰ میلادی · شاپور اول امپراتور والریان روم را اسیر کرد
- ۴۷۶ میلادی · سقوط امپراتوری روم غربی
روایت‌های راهنما
- Roman Republic — Encyclopaedia Britannica
- ancient Rome — Encyclopaedia Britannica
- Augustus — Encyclopaedia Britannica